III. ÜNİTE: SES BİLGİSİ VE TELAFFUZ (SÖYLEYİŞ)

1. TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ

Türkçede ünlü ve ünsüz olmak üzere 29 ses vardır. Bunların

8 tanesi ünlü+ 21 tanesi de ünsüzdür.

Ünlülerin Sınıflandırılması

Dilimizdeki ünlüler söyleniş sırasında dilin+ çenenin ve dudakların

aldığı biçime göre sınıflandırılır.

a. Dilin durumuna göre:


Dilin durumuna göre ünlüler kalın

ve ince olmak üzere ikiye ayrılır.

Kalın ünlüler: a+ ı+ o+ u

İnce ünlüler: e+ i+ ö+ ü

b. Alt çenenin durumuna göre:


Alt çenenin durumuna göre

ünlüler geniş ve dar olmak üzere ikiye ayrılır.

Geniş ünlüler: a+ e+ o+ ö

Dar ünlüler: ı+ i+ u+ ü

c. Dudakların durumuna göre:


Dudakların durumuna göre

ünlüler düz ve yuvarlak olmak üzere ikiye ayrılır.

Düz ünlüler: a+ e+ ı+ i

Yuvarlak ünlüler: o+ ö+ u+ ü

Ünsüzlerin Sınıflandırılması

Ünsüzler ağız boşluğundaki boğumlandığı yere (çıkak)+ sürekli

söylenip söylenemediğine ve yumuşak (ötümlü) ve sert

(ötümsüz) oluşlarına göre sınıflandırılır.

a. Boğumlanmalarına (çıkak) göre:

Dudak ünsüzleri:


Dudakların birbirine dokunmasıyla çıkar:

b+ m+ p

Diş-dudak ünsüzleri:


Üst dişlerin alt dudağa dokunmasıyla

çıkar:

f+ v

Diş ünsüzleri:


Dil ucunun üst dişlere yaklaşmasıyla veya

dokunmasıyla çıkar.

c+ ç+ d+ j+ l+ n+ r+ s+ ş+ t+ z

Damak ünsüzleri:


Dilin orta kısmının ön damağa ya da dil

kökünün art damağa yaklaşmasıyla çıkar.

g+ ğ+ k+ y

Gırtlak ünsüzleri:


Bu ses+ ciğerlerden gelen havanın ses

tellerine çarpmasından ve ağızda hiç bir engele uğramadan

çıkmasıyla oluşur. Türkçede gırtlak ünsüzü olarak sadece h

sesi vardır.

b. Sürekli söylenip söylenmeyeceğine göre:

Ünsüzlerin söylenirken ses yolunun kapanmasına veya sürekli

açık olmasına göre sınıflandırılmasıdır. Ünsüzler söylenirken

ses yolu kapanıyorsa süreksiz+ sürekli açık kalıyorsa

sürekli ünsüzler adını alır. Bunu belirlemek için ünsüzün

başına bir ünlü getirilir. Ak+ süt+ iç seslerini söylerken ses

yolu tıkanmaktadır. Özzzzzzzzz+ elllllllll+ offffff seslerini söylerken

ses yolu açık kalmaktadır. Bu özelliğine göre ünsüzler

ikiye ayrılır:

Sürekli ünsüzler:


f+ ğ+ h+ j+ l+ m+ n+ r+ s+ ş+ v+ y+ z

Süreksiz ünsüzler:


b+ c+ ç+ d+ g+ k+ p+ t

c. Yumuşak ve sert oluşlarına göre:

Ünsüzler ses tellerinde titreşime uğrayıp uğramadığına göre

yumuşak (tonlu) ve sert (tonsuz) olmak üzere ikiye ayrılır.

Yumuşak ünsüzler:


Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlerdir.

b+ c+ d+ g+ ğ+ j+ l+ m+ n+ r+ v+ y+ z

Sert ünsüzler:


Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlerdir. ç+

f+ h+ k+ p+ s+ ş+ t

Ünlü ve Ünsüz Uyumları

Ünlü Uyumu:


Türkçede iki tür ünlü uyumu vardır.

a. Büyük ünlü uyumu:


Dilin durumuna göre ünlülerin kalınlık

incelik bakımından uyumudur. Türkçe sözcüklerde ilk

hecede kalın ünlü varsa+ ondan sonraki hecelerde kalın ünlü;

ince ünlü varsa ince ünlü gelir. Bu kurala büyük ünlü uyumu

denir.

“Ağçar ççk açı”


cümlesinde ilk hecede a kalın ünlüsünden

sonra a- a- a kalın ünlüleri; çiçek sözcüğünde ise+ i+ e

ince ünlüleri; açtı sözcüğünde a- ı şeklinde kalın ünlüler

gelmektedir.

Türkçe olduğu hâlde bu kurala uymayan bazı sözcükler de

vardır. Kardeş < karındaş+ anne < ana+ elma < alma vb. Bu

sözcüklerin asılları ünlü uyumuna uyarlar.

Bazı ekler Türkçe sözcüklere eklendiğinde ünlü uyumuna

uymaz.

- yor eki: geliyor+ yazıyor+ okuyor vb.

- mtrak eki: mavimtrak+ yeşilimtrak+ sarımtrak vb.

- ki eki: sabahki+ akşamki+ dünkü vb.

- daş eki: yurttaş+ vatandaş+ dindaş+ yoldaş vb.

- leyin eki: geceleyin+ sabahleyin+ akşamleyin vb.

- iken eki: silerken+ bakarken+ yazarken vb.

b. Küçük ünlü uyumu:


Küçük ünlü uyumu sözcüklerdeki

ünlülerin düzlük yuvarlaklık+ darlık-genişlik bakımından uyumudur.

1. Türkçe sözcüklerde düz ünlüler (a+ e+ ı+ i) den sonra düz

ünlüler gelir.

2. Yuvarlak ünlüler (o+ ö+ u+ ü) den sonra;

a. Düz- geniş (a+ e) ya da

b. Dar-yuvarlak (u+ ü) gelir.

Bu kurala küçük ünlü uyumu denir.

Örnek:


bekledim+ kömürlük+ gövdesi+ umursamaz+ tarafsızlık+

yorgunluktan

Not:


KÜU+ kelimenin tamamında değil+ komşu iki hece arasında

aranır:

yumurtacı+ yuvarlaklık+ görebilmişti…

Bazı sözcükler Türkçe oldukları hâlde küçük ünlü uyumuna

uymazlar:

Armut+ çamur+ kabuk kavun+ avuç+ kavuşmak+

yağmur vb.

-yor eki KÜU’yu devamlı bozar:

olmuyor

Not:


Yabancı sözcüklerde+ birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde

ünlü uyumu kuralı aranmaz.

SES OLAYLARI

a. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi–Ünsüz Uyumu)

Sonunda f+ s+ t+ k+ ç+ ş+ h+ p ünsüzleri bulunan kelimeler “c+ d+

g” ile başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak

ünsüzler sertleşerek “ç+ t+ k” olur.

sınıfda değil sınıfta

Türk-ce değil Türkçe

at-gı değil atkı

çiçek-ci değil çiçekçi

1905’de değl 1905’te+

Ünsüz benzeşmesi yabancı dillerden dilimize giren bazı

yabancı sözcükler ile birleşik sözcüklerde aranmaz:

İstikbâl+

mahdut+ makbul+ işgal+ meşgul ile akbaba+ kurtdereli+ üçgen+

Akdeniz+ kırkbayır vb.

b. Sert Ünsüzlerin Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

Sözcük sonlarındaki sert ünsüzler (ç+ k+ p+ t) sesli harfle başlayan

bir ek aldıklarında yumuşarlar: ç-c; k-ğ; p–b; t–d olur.

Bu kurala sert ünsüzlerin yumuşaması denir.

ağaç – ağacı

ekmek – ekmeği

söğüt – söğüde

kitap – kitaba vb.

Tek heceli sözcükler ile yabancı dillerden dilimize giren bazı

sözcükler bu kurala uymaz: iç- içi; ok- oku; kırk- kırkı; kata -

kata; yat - yatı vb. gayret - gayreti; ehemmiyet- ehemmiyeti

vb. hukuk - hukuku; millet- milleti vb.

c. Ünlü türemesi

-cık / -cik eki alan bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği

görülür:

Bir-cik→biricik+ az-cı→azıı+ gençcik → gencecik+ darcı→

daracı…

Pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

Yalnız → yapayalnı+ çvre → çpeçvre+ güdü → güegüdü+

dü → düedü+ çılak → çııçılak

d. Ünsüz türemesi

Bazı birleşik fiillerin oluşumunda ünsüz türemesi görülür:

Af etmek – affetmek

his etmek – hissetmek

Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcüklerde

aynı türeme ortaya çıkar.

af-ı = affı

had-i = haddi

hak-ı=hakkı

Ünlüyle biten sözcüklere+ ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde+

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemeyeceği için bu

ünlülerin arasına “y+ ş+ s+ n” ünsüzlerinden uygun olan biri

gelir. Bu ünsüz türemesine kaynaştırma da denir.

oku-y-an okuyan

baba-s-ı babası

yedi-ş-er yedişer

elma-n-ın elmanın

e. Ünlü Düşmesi

İki heceli olan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında

ikinci hecelerinde bulunan ünlüyü düşürürler.

omuz - um omzum

oğul - u oğlu

Bazı birleşik fiillerin oluşumunda ünlü düşmesi olur:

Kahır olmak = Kahrolmak+ Sabır etmek = Sabretmek

Bazı sözcükler yapım eki alırken ünlü düşmesi olur:

ileri – le – mek =ilerlemek

koku – la – mak=koklamak

f. Ünsüz Düşmesi

-cek +-cak küçültme eki alan bazı kelimelerde olur:

Küçük-cük=küçücük minik-cik=minicik

Bazı sözcükler yapım eki alırken ünsüz düşmesi olur:

Yüksek-l-mek=yükselmek

Alçak-l-mak=alçalmak

g. Ünlü Daralması

Fiillerin sonlarında bulunan geniş ünlüler (a+ e) “-yor” ekinin

darlaştırıcı özelliğinden dolayı daralarak+ (ı+ i+ u+ ü) dar ünlülerine

dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

bekl-e-yor > bekl-i-yor

kalm-a-yor > kalm-ı-yor

özl-e-yor > özl-ü-yor

soll-a-yor > soll-u-yor

Tek heceli olan “de-+ ye-“ fiillerinde de darlaşma görülmektedir:

De-y-en=diyen ye-yor=yiyor

De-y-erek=diyerek ye-y-en=yiyen

Türkçenin başlıca ses özellikleri şunlardır:

1. Türkçe sözcükler büyük ve küçük ünlü uyumuna uyar.

Ancak bu kurala uymayan çok az sayıda sözcük ve ekler

vardır.

2.


Türkçe sözcüklerde ilk heceden sonra (ikinci üçüncü

hecelerde) o+ ö ünlüsü bulunmaz. Bulunan sözcükler

Türkçe değildir.

Atom+ horoz+ radyo vb.

3. Türkçede uzun ünlü yoktur+

âlim+ nâzım+ âşık gibi sözcükler

Türkçe değildir.

4. 4. İki ünlü yan yana gelmez. İki ünlü yan yana geliyorsa

araya bir kaynaştırma sesi (harfi) girer.

Oku-y-an+ bağla-

n-acak+ masa-s-ı vb.

5. İki ünlü yan yana bulunan

saat+ şair+ şiir+ fiil+ muayene+

reis+ maalesef vb.


Türkçe değildir.

6.


Türkçe sözcüklerde f+ h+ j sesi yoktur. Mahkeme+ tüfek+

jilet+ jandarma+ ajanda+ vb.

7.


Ancak tabiat taklidi seslerden oluşan sözcükler bu kuralın

dışındadır.

Fısıldamak+ of+ vb.

8.


Türkçede c+ ğ+ l+ m+ n+ r+ v+ z sesleri sözcüğün başında

bulunmaz. Yani bu seslerle başlayan sözcükler Türkçe

değildir.

Cami+ lâle+ marul+ nane+ raf+ vazife+ zerdali vb.

9. Sözcük sonunda b+ d+ c+ g sesleri bulunmaz.

Kitab+ derd+

ilac+ vb.


Bu seslerle biten sözcükler kitap+ dert+ ilaç biçiminde

söylenir.

10. Sözcüğün başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bulunanlar

Türkçe değildir.

Plan+ kredi+ tren.

11. Sözcüğün sonunda üç ünsüz ses yan yana bulunmaz.

Bulunanlar Türkçe değildir.

Sfenks+ kontr

12. Sözcük kökünde aynı cinsten iki ünsüz yan yana bulunmaz.

Millet+ hürriyet+ tasavvur+ hassas vb.


Türkçe değildir.

2. SÖYLEYİŞ (TELAFFUZ)

En geniş anlamıyla konuşmayı sağlayan hareketlerin tümüne

söyleyiş (telaffuz) denir. Konuşmada ses tonu ve söyleyişin

(telaffuzun) önemi büyüktür.

Boğumlama:


Seslerden oluşan heceleri gerekli ses değerlerini

vererek bazı sesler ve heceleri atlamadan+ değiştirmeden

doğru+ güzel ve iyi anlaşılabilecek biçimde söylemektir.

Tonlama:


Anlatıma duygu+ düşünce+ heyecan+ yumuşaklık+

sertlik katmak amacıyla seste yapılan farklılığa tonlama denir.

İnsan sesi ton bakımından kalın+ ince ve tiz olmak üzere

üçe ayrılır.

Vurgu:


Konuşma sırasında bazı sözcük veya hecelerin diğerlerine

göre daha kuvvetli+ daha şiddetli söylenmesine

vurgu denir. Vurgu ikiye ayrılır:

a. Sözcük (Kelime) Vurgusu:


Konuşma sırasında bazı

hecelerin diğerlerine göre daha kuvvetli+ daha şiddetli söylenmesine

denir.



Anlatımda vurgu söze duygu değeri katar; söylenen

sözün daha anlaşılır olmasını sağlar ve ahengi canlandırır.



Türkçede genel olarak vurgu son hecededir.



Yer isimlerinde vurgu ilk veya orta hecededir: Ankara -

İstanbul - Sakarya gibi



Kelimelere ek eklendiğinde+ vurgu son heceden bu eke

geçer:

Kitap – Kitapçı – Kitapçılık – Kitapçılar



Tek heceli kelimelerde vurgu yapılmaz.



Pekiştirme ekleri alan sıfatlardaki pekiştirme ekleri vurguludur:

Dümdüz+ Sapsarı+ Masmavi



Birleşik kelimelerde normalde iki vurgu bulunur ancak

genelde ilk kelimedeki vurgu daha güçlüdür:

Çanakkale

b. Cümle Vurgusu:


Konuşma sırasında bazı sözcüklerin

diğerlerine göre daha kuvvetli+ daha şiddetli söylenmesine

denir. Türkçede vurgulu sözcük (öğe)yükleme en yakın sözcüktür.

Vurgulu öğe aynı zamanda cümlenin de en önemli

öğesidir.

“Elbiseyi dü ben pazardan aldı.”

“Ben o elbiseyi pazardan dü aldı.”

--------------------------------------------------------------------
Bir önceki konumuz olan «DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE ÜRKÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ ( 9. Sınıf )» konumuzunda ilginizi çekeceğini düşünerek incelemenizi tavsiye ederiz.